Dlaczego tkanka tłuszczowa ma znaczenie ?

Tkanka tłuszczowa przez wiele lat była postrzegana wyłącznie jako magazyn energii. Współczesna wiedza medyczna jednoznacznie pokazuje, że jest ona aktywną metabolicznie tkanką, która wpływa na funkcjonowanie całego organizmu. Nadmierna ilość tkanki tłuszczowej stanowi jeden z najważniejszych modyfikowalnych czynników ryzyka chorób przewlekłych. Szczególnie silny jest jej związek z:

• • cukrzycą typu 2,
• • chorobami sercowo-naczyniowymi,
• • nadciśnieniem tętniczym,
• • niealkoholowym stłuszczeniem wątroby,
• • wybranymi nowotworami,
• • zaburzeniami metabolicznymi.

Ryzyko to dotyczy nie tylko osób z otyłością kliniczną. Już umiarkowany nadmiar tkanki tłuszczowej może istotnie zwiększać obciążenie metaboliczne organizmu.

Są dwie przyczyny silnej zależności pomiędzy otyłością, a kiepskim zdrowiem. Po pierwsze – otyłość jest wskaźnikiem innych ryzykownych zachowań, np. niezdrowej diety oraz siedzącego trybu życia, które w efekcie prowadzą do utraty sprawności układu krążeniowo-oddechowego. Po drugie, nadmierny tłuszcz (tkanka tłuszczowa) zakłóca równowagę endokrynalną ciała oraz staje się źródłem chronicznego zapalenia. To ze względu na te ostatnie powody tak istotną rzeczą jest bezpośrednie mierzenie ilości dodatkowej tkanki tłuszczowej, monitorowanie i kontrola zachodzących zmian tej tkance w czasie.

Tkanka tłuszczowa jako aktywny organ metaboliczny

Współczesne badania wykazały, że tkanka tłuszczowa pełni funkcję narządu endokrynnego.

Komórki tłuszczowe (adipocyty) nie tylko magazynują energię w postaci trójglicerydów, ale również wydzielają liczne substancje biologicznie czynne — tzw. adipokiny o szkodliwym działaniu metabolicznym.

W warunkach nadmiaru tkanki tłuszczowej dochodzi do:

• • zaburzenia równowagi hormonalnej,
• • obniżenia poziomu ochronnej adiponektyny,
• • zwiększonego wydzielania mediatorów prozapalnych,
• • zaburzeń metabolizmu glukozy i lipidów.

To właśnie ta aktywność hormonalna i zapalna sprawia, że nadmiar tłuszczu nie jest jedynie problemem estetycznym, lecz realnym czynnikiem ryzyka zdrowotnego.

Zmiany metaboliczne w tkance tłuszczowej, wywołane otyłością

Tkanka tłuszczowa jako źródło przewlekłego stanu zapalnego

Rozrastająca się tkanka tłuszczowa może inicjować procesy zapalne o niskim nasileniu, lecz przewlekłym charakterze. W wyniku przeciążenia metabolicznego:

• • do tkanki tłuszczowej napływają komórki zapalne (m.in. makrofagi),
• • zwiększa się produkcja cytokin zapalnych (np. IL-6, TNF-α),
• • rośnie ryzyko rozwoju zespołu metabolicznego.

Przewlekły stan zapalny o niskim nasileniu stanowi jeden z kluczowych mechanizmów łączących otyłość z chorobami sercowo-naczyniowymi i cukrzycą typu 2.

Znaczenie rozmieszczenia tłuszczu

Nie tylko ilość, ale również lokalizacja tkanki tłuszczowej ma znaczenie kliniczne. Szczególnie niekorzystna metabolicznie jest otyłość brzuszna (centralna), związana z nadmiarem tłuszczu trzewnego. W porównaniu do tłuszczu podskórnego:

• • silniej koreluje z insulinoopornością,
• • zwiększa ryzyko nadciśnienia,
• • sprzyja zaburzeniom lipidowym.

W praktyce klinicznej do wstępnej oceny stosuje się m.in. pomiar obwodu talii, jednak metoda ta nie dostarcza informacji o całkowitym składzie ciała.

Skład ludzkiego ciała

Skład ludzkiego ciała może zostać podzielony na wiele skomplikowanych sposobów. Jednakże, z punktu widzenia założeń klinicznych oraz zdrowotnych, największe znaczenie ma względna proporcja tkanek tłuszczowych do tkanek beztłuszczowych.

Przydatne są następujące podstawowe definicje oraz skróty:

• Tłuszczowa masa ciała (FM) - całkowita ilość tłuszczu w ciele, włącznie z tłuszczem obecnym w tkankach nerwowych oraz mózgu.
• Beztłuszczowa masa ciała (FFM) - wszystkie pozostałe tkanki, włącznie z płynami oraz szkieletem.
• Masa ciała szczupłego (LBM) - zazwyczaj używana zamiennie z FFM.

Jak można mierzyć tkankę tłuszczową?

Istnieje wiele metod oceny składu ciała, różniących się dokładnością, dostępnością i kosztem.

Najważniejsze z nich:

BIOIMPEDANCJA ELEKTRYCZNA (BIA)

Metoda oparta na pomiarze oporu elektrycznego tkanek. Umożliwia szybkie, nieinwazyjne oszacowanie procentowej zawartości tkanki tłuszczowej, masy mięśniowej oraz innych parametrów.

Więcej informacji o bioimpedancji

ANTROPOMETRIA (GRUBOŚĆ FAŁDÓW SKÓRY)

Z uwagi na fakt, iż znaczna ilość tłuszczu brzusznego jest magazynowana w warstwach podskórnych, można w przybliżeniu oszacować jego ilość wykorzystując do tego celu suwmiarkę. Suwmiarka mierzy grubość fałdów skóry w różnych miejscach ciała (zazwyczaj na bicepsie, tricepsie, powyżej biodra oraz pod łopatką). Dostępne są nomogramy lub równania, które zmieniają te wartości w szacunki odnośnie tłuszczu w całym ciele, oparte na pewnych dawnych eksperymentach, które skalowały fałdy skórne względem hydrodensytometrii. Te narzędzia są charakterystyczne dla rasy kaukaskiej, i stają się one coraz bardziej niewiarygodne, w miarę jak społeczeństwa stają się coraz bardziej otyłe.

PLETYZMOGRAFIA

Z uwagi na fakt, że tkanka tłuszczowa jest lżejsza niż tkanka beztłuszczowa, możliwe jest oszacowanie stosunku tkanek beztłuszczowych do tłuszczowych w oparciu o gęstość ciała danej osoby. Aby obliczyć gęstość, koniecznie należy znać wagę oraz objętość ciała. Pletyzmografia mierzy objętość ciała, przez umieszczenie badanego obiektu w szczelnej kapsule, a następnie zmierzenie wyporności powietrza. Metoda jest skuteczna, ale czasochłonna, oraz wymaga od badanych założenia kostiumu kąpielowego. Aparatura pomiarowa jest droga i nie można jej przenosić.

HYDRODENSYTOMETRIA

Hydrodensytometria, zwana także ważeniem pod wodą, jest alternatywnym sposobem pomiaru objętości ciała – w tym przypadku wskutek wyporności wody. Legenda mówi, że kiedy Archimedes odkrył tę technikę hydrostatyczną badając, czy koronę króla Hierona wykonano ze szczerego złota, wyskoczył z kąpieli i wybiegł nago na ulicę krzycząc Eureka! Współcześni pacjenci także muszą rozebrać się do kostiumu kąpielowego oraz być wystarczająco odważni, aby ułożyć się bez ruchu pod wodą – z tego też powodu ta metoda nie jest powszechnie stosowana.

DXA Dual-energy X-ray Absorptiometry

Skanery DXA ciała, wykorzystywane w praktyce klinicznej do pomiaru gęstości kości, mogą także dostarczać szacunków odnośnie składu ciała. Skanery wykorzystują "miękkie" promienie rentgenowskie, które mają różne poziomy rozrzedzenia podczas przechodzenia przez tkanki tłuszczowe i beztłuszczowe. DXA jest uważana za jedną z najlepszych metod oceny tkanki tłuszczowej w ciele, mogącą przeprowadzić miejscowe pomiary członków i tułowia. Sprzęt jest kosztowny, niemożliwy do transportowania, a same pomiary są czasochłonne.

OSZACOWANIE ILOŚCI WODY W CIELE

Tkanka tłuszczowa ciała nie zawiera wody, zaś tkanki beztłuszczowe zawierają, średnio, 73% wody. Tym samym, podczas szacowania całkowitej ilości wody w ciele danej osoby można obliczyć masę ciała bez tkanki tłuszczowej (LBM) lub (FFM), a także obliczyć masę tkanki tłuszczowej odejmując FFM od całkowitej masy ciała. Całkowita ilość wody w organizmie może zostać oszacowana przez dodanie dawki deuteru oraz zmierzenie stopnia jego rozpuszczenia w próbkach śliny lub moczu. Głównym problemem tej metody jest konieczność wysłania próbek z deuterem na pomiary do laboratorium spektrometrii mas, co jest zarówno kosztowne jak i czasochłonne.

METODA FOTOOPTYCZNA (NIR)

Miejscowa metoda fotooptyczna mierzy zawartość tłuszczu w ciele w oparciu o zasadę, że tkanki tłuszczowe i beztłuszczowe odbijają różne ilości promieniowania podczerwonego, emitowanego przez małą sondę przyłożoną do skóry. Ta metoda daje słabe wyniki w testach walidacyjnych – prawdopodobnie z powodu nieodłącznego założenia, że pomiar tkanki tłuszczowej ciała w jednym miejscu (zazwyczaj na tricepsie) stanowi wiarygodne zobrazowanie tkanki tłuszczowej w całym ciele.

INNE SKOMPLIKOWANE TECHNICZNIE METODY

Istnieją także rozliczne inne metody, z których każda ma pewne niebagatelne zalety odnośnie oceny składu ciała, jednakże z których każda charakteryzuje się wysokim poziomem skomplikowania technicznego oraz wysoką ceną. Zaliczamy do nich: pomiar całkowitego potasu w ciele (TBK); neutronową analizę aktywacyjną in vivo (NAA); tomografię komputerową (CAT); rezonans magnetyczny (MRI) lub spektroskopię (MRS); oraz pomiar przewodnictwa elektrycznego organizmu (TOBEC). Te metody są wykorzystywane w niewielu ośrodkach na całym świecie, i tylko na potrzeby szczegółowych badań.

Czy istnieje złoty standard do pomiaru tkanki tłuszczowej ciała?

Nie istnieje pojedyncza metoda całkowicie wolna od ograniczeń. Jedyną prawdziwie wiarygodną metodą oceny składu ludzkiego ciała jest chemiczna analiza zwłok. Takie metody pomiarowe stosowano w przypadku ludzi w latach 40-tych XX wieku, a ich wyniki po dziś dzień stanowią podstawę pewnych założeń wykorzystywanych w powyższych metodach – jednakże analiza zwłok nie jest popularną metodą ani wśród badaczy, ani wśród obiektów ich badań! :)

W badaniach naukowych stosuje się tzw. modele wielokomponentowe (np. model czterokomponentowy), które łączą kilka metod w celu minimalizacji błędów. (np. DXA, pletyzmografii oraz rozcieńczania deuterowego) są przetwarzane na model matematyczny, który pomaga zminimalizować błędy powstające na podstawie założeń właściwych każdej z metod stosowanych w izolacji. Model czterokomponentowy był wykorzystywany w najlepszych badaniach walidacyjnych nad technologią BIA o których mowa poniżej, jednakże, ten model jest skrajnie niepraktyczny, za wyjątkiem wyszukanych okoliczności badawczych.

Jakie są inne metody pomiarowe?

Istnieje kilka dostępnych metod, które informują o szacunkowej ilości tkanki tłuszczowej ciała. Z uwagi na prostotę pomiaru metody te mogą być wykorzystywane w szeroko-zakrojonych badaniach i tym samym są one chętnie wykorzystywane, pomimo swoich powszechnie znanych ograniczeń.

WYKRESY I TABELE WAGOWE

W minionych latach, ilość tłuszczu była szacowana przez wpasowywanie wagi danej osoby (dostosowanej do rozmiarów ramek) w tabele z tak zwaną „idealną wagą ciała”, opracowaną na podstawie rejestrów śmiertelności sporządzanych przez towarzystwa ubezpieczeniowe. Ta praktyka jest w chwili obecnej przestarzała w przypadku dorosłych, jednakże postęp rozwoju tkanki tłuszczowej u dzieci jest nadal tabelaryzowany na podstawie krzywych wzrostu, zaczerpniętych z badań nad pokaźną liczbą zdrowych, dobrze odżywionych dzieci. WHO sporządziło niedawno nowe krzywe, opierając się na dzieciach karmionych piersią.

WSKAŹNIK MASY CIAŁA (BMI)

Wskaźnik masy ciała (BMI) obliczany jako waga danej osoby (w kg) podzielona przez jej wzrost wyrażony w m² (kg/m²) jest użyteczny w badaniach populacyjnych, lecz ma istotne ograniczenia w ocenie indywidualnej.

Wskaźnik BMI:

• • nie rozróżnia masy mięśniowej od tłuszczowej,
• • nie uwzględnia zmian związanych z wiekiem,
• • może błędnie klasyfikować osoby aktywne fizycznie,
• • nie pokazuje rozmieszczenia tkanki tłuszczowej.

Przykładowo, osoba trenująca może mieć podwyższone BMI z powodu rozwiniętej masy mięśniowej, przy jednocześnie prawidłowym poziomie tkanki tłuszczowej. Z kolei u osób starszych BMI może pozostawać stabilne, mimo stopniowego wzrostu procentowej zawartości tłuszczu i spadku masy mięśniowej. Dlatego w praktyce coraz częściej odchodzi się od samego BMI na rzecz bezpośredniej analizy składu ciała.

Klasyfikacja masy ciała wg. WHO

Należy nadmienić, że te limity opierają się na subiektywnych podziałach oraz nie mają zastosowania w przypadku Azjatów (dla których opracowano osobny zestaw limitów)

OBWÓD TALII

Pomiary obwodu w talii należy przeprowadzać starannie, w odniesieniu do markerów anatomicznych, najlepiej bez odzieży. Zaproponowano cały wachlarz limitów obwodowych, których celem jest skategoryzowanie pacjentów według kategorii ryzyka utraty zdrowia. Najpowszechniejsze limity to:

• • 80cm dla kobiet oraz 94cm dla mężczyzn, wskazujące na zwiększone ryzyko
• • 88cm dla kobiet i 102cm dla mężczyzn, wskazujące na znacznie zwiększone ryzyko.

Te limity zostały pierwotnie wybrane jako odpowiedniki wskaźników BMI rzędu 25 i 30 kg/m². Inne limity zaproponowano w oparciu o bezpośrednie badania dotyczące zależności pomiędzy rozmiarem talii, a słabym zdrowiem. Mierzenie obwodu w talii wymaga intymnego kontaktu z pacjentem, jest ono zatem niedopuszczalne w niektórych grupach religijnych i etnicznych, szczególnie w przypadku kobiet.

WSKAŹNIK TALIA-BIODRO (WHR)

Wskaźnik talia–biodro (WHR) to parametr antropometryczny określający proporcję obwodu talii do obwodu bioder. Służy do oceny rozmieszczenia tkanki tłuszczowej w organizmie i pozwala oszacować ryzyko metaboliczne związane z otyłością brzuszną. W przeciwieństwie do wskaźnika BMI, który ocenia masę ciała w relacji do wzrostu, WHR koncentruje się na dystrybucji tłuszczu, co ma istotne znaczenie kliniczne.
Mimo swojej użyteczności, WHR ma istotne ograniczenia:

• • nie określa całkowitej ilości tkanki tłuszczowej,
• • nie rozróżnia tłuszczu trzewnego od podskórnego,
• • nie pokazuje zmian w składzie ciała (np. wzrostu masy mięśniowej),
• • może być mniej precyzyjny u osób bardzo umięśnionych.

W praktyce klinicznej coraz częściej uznaje się, że sam obwód talii jest parametrem prostszym i równie użytecznym, dlatego w wielu wytycznych zastąpił on WHR jako narzędzie pierwszego wyboru.

Dlaczego regularne monitorowanie ilości tkanki tłuszczowej w ciele jest ważny?

Regularne monitorowanie składu ciała stanowi istotny element profilaktyki zdrowotnej, planowania interwencji dietetycznych oraz optymalizacji treningu. Sama masa ciała nie dostarcza informacji o strukturze tkanek — nie pozwala odróżnić, czy zmiany wynikają z redukcji tkanki tłuszczowej, utraty masy mięśniowej czy wahań poziomu wody ustrojowej.

Systematyczna analiza procentowej zawartości tkanki tłuszczowej umożliwia:

• • ocenę skuteczności interwencji żywieniowych i kontrolę tempa redukcji,
• • analizę adaptacji organizmu do treningu (np. wzrost masy mięśniowej przy jednoczesnym spadku tłuszczu),
• • wczesne wykrywanie niekorzystnych trendów metabolicznych,
• • kontrolę ryzyka związanego z otyłością brzuszną i zespołem metabolicznym,
• • podejmowanie świadomych, opartych na danych decyzji zdrowotnych.

W praktyce klinicznej i sportowej szczególne znaczenie ma obserwacja trendów w czasie, a nie jednorazowy pomiar. Dopiero seria powtarzalnych badań wykonanych w porównywalnych warunkach pozwala ocenić kierunek zmian metabolicznych i efektywność podejmowanych działań. Regularne monitorowanie jest szczególnie istotne:

• • w procesie redukcji masy ciała — aby ograniczyć utratę beztłuszczowej masy ciała,
• • u osób aktywnych fizycznie — w celu optymalizacji proporcji mięśniowo-tłuszczowych,
• • u osób starszych — w kontekście zapobiegania sarkopenii i nadmiernej akumulacji tłuszczu,
• • w profilaktyce chorób metabolicznych — jako element kontroli czynników ryzyka,
• • w długoterminowym zarządzaniu zdrowiem i kondycją organizmu.

KONTROLA TKANKI TŁUSZCZOWEJ W DOMU

Kontrolę ilości tkanki tłuszczowej można przeprowadzać w regularnych odstępach czasu w zaciszu swojego domu. Wykorzystanie analizatora składu ciała jest wygodne i praktyczne, nie tylko dla osób walczących z nadprogramowymi kilogramami, także dla osób regularnie trenujących, czy dla osób starszych do kontroli parametrów zdrowotnych ciała.

Do ich głównych zalet należą:

• • nieinwazyjność,
• • szybkość pomiaru,
• • możliwość analizy wielu parametrów jednocześnie,
• • wysoka powtarzalność wyników,
• • dostępność cenowa w porównaniu z metodami klinicznymi.

Źródło: TANITA, BIA Technology for Assessing Body Fat, Tłumaczenie - Heritage Medical - Kopiowanie zawartości serwisu lub jej części bez pisemnej zgody właścicieli serwisu jest zabronione.

Zobacz dostępne analizatory składu ciała Tanita do użytku domowego i wybierz model dopasowany do swoich potrzeb.

Zobacz wszystkie modele